DIŞ TİCARET

Dış Ticaret

Dış Ticarette Kullanılan Belgeler

Dış Ticaret işlemlerini yurt içi ticaretten ayıran en önemli özelliklerden birisi de çok sayıda belge kullanılmasıdır. Dış ticaret işlemlerinin gerçekleşebilmesi için gerekli olan bu belgeler; temel olarak malın cinsine, taşıma şekline (deniz, hava, kara), teslim şekline, ticarete taraf olan ülkelerin dış ticaret ve gümrük mevzuatına ve ödeme şekline bağlı olarak, taraflar arasında imzalanan sözleşme şartlarında belirlenir ve çeşitlilik gösterir.
 
Dış ticaret işlemlerinin daha hızlı ve sorunsuz gerçekleşmesinde; dış ticarette kullanılan belgelerin doğru şekilde, eksiksiz ve özenle hazırlanması büyük önem taşır. Dış ticaret işlemlerinde kullanılan belgeler üzerindeki eksiklikler veya hatalar özellikle ihracatçı açısından ödemelerin gecikmesine ya da beklenmedik masraflar çıkmasına neden olabilmektedir. Belgelerin özenle ve eksiksiz olarak hazırlanmasıyla kayıpların ve ödemelerde yaşanacak gecikmelerin de önüne geçilebilir ve ticarette güven unsurunun devamlılığı sağlanabilir.
 
Belgeler üzerinde eksikliklerin ve hataların neden olabileceği riskleri ve olumsuz durumları ihracatçı açısından ele alırsak özetle aşağıdaki tablo çıkar karşımıza.
 
Hatalı veya eksik düzenlenmiş belgeler yüzünden ithalatçı malı gümrükten çekemeyebilir, belgelerin yeniden düzenlenerek gönderilmesi gereken durumlar doğabilir ve bu süreçte yaşanan zaman kaybı ve beraberinde maddi zarar kaçınılmazdır. Ekstra telefon görüşmeleri, kurye masrafları, vesaikin gönderilmesine banka aracılık ediyorsa ek banka komisyon ve masrafları, malın zamanında gümrükten çekilememesinden dolayı doğabilecek demuraj masrafları maddi zararın başlıca nedenlerindendir.
 
Diğer taraftan hemen hemen tüm ödeme şekillerinde; ithalatçı eğer malı eksik veya hatalı düzenlenmiş belgeler yüzünden gümrükten çekemiyorsa, ödemenin gecikmesi de ihracatçı için elbette sürpriz olmamalıdır.
 
Ayrıca maddi zarardan belki de daha önemli kabul edilebilecek ve karşılıklı güvenin zedelenmesine veya yok olmasına neden olabilecek durumlar da doğabilir.
 
Yukarıda anlatılan nedenlerden dolayı belgelerin düzenlenmesi; özellikle bu belgeleri düzenleyen/düzenleten taraf olan ihracatçı açısından dış ticaret işlemlerinin en önemli aşamalarından birisidir.
 
Dış Ticaret işlemlerinde kullanılan belgeler ana başlıklar altında aşağıdaki şekilde özetlenebilir:
 
Finansal Belgeler
Finansal belgeler; geçmişi çok eski yıllara dayanan ve günümüzde de dış ticaret işlemlerinde yaygın bir şekilde kullanılan, borcun kabulü ve alacak hakkının ispatı niteliğinde kıymetli evraklardır.

Poliçeler ile ilgili hukuksal düzenlemeler ve kurallar ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir. Bazı ülkelerde; yurt içi ticarette kullanılan poliçeler ile yurt dışı ticarette kullanılan poliçeler için uygulanan yasal düzenlemeler bile farklıdır.

Poliçeler özellikle vadeli satışlarda satıcının ödenmeme riskini minimize etmek için kullanılabilecek en önemli finansman araçlarındandır.

Poliçe (Draft/ Bill of Exchange): Poliçe; alacaklı tarafından düzenlenen ve borçlu üzerine çekilen, belli bir tutarın belli bir vadede kayıtsız şartsız ödenmesini içeren bir ödeme emridir. Borçlu tarafından kabul edilip imzalandıktan sonra kıymetli evrak niteliği kazanır. Borçlu tarafından kabul edilmeyen poliçenin herhangi bir geçerliliği yoktur.

Poliçeler; Kabul Kredili Akreditifler ve Kabul Kredili Vesaik Mukabili ödemelerde işlemin bir parçası olarak kullanılırlar ve bankalar tarafından iskonto edilebildiklerinden aynı zamanda birer finansman aracıdırlar.

Poliçeler vadeli satışlarda ithalatçının vade süresince finansmanını sağlarken, ihracatçıya da poliçeyi iskonto ederek alacağını vadeden önce tahsil etme olanağı sağlar.

Poliçenin geçerli olabilmesi için bazı şekil şartlarını eksiksiz olarak taşıması gerekir. Bu şartlar:

  • Poliçe kelimesi (Draft, Bill of Exchange veya hangi dilde düzenlenmiş ise o dilde poliçe kelimesinin karşılığı
  • Emrine ödeme yapılacak tarafın (lehtar) adı, soyadı veya ticari unvanı
  • Ödeyecek olan tarafın (muhatap) adı, soyadı veya ticari unvanı
  • Ödeme yeri
  • Ödeme vadesi
  • Ödeme tutarı ve ödeme döviz cinsi
  • Lehtarın imzası
  • Düzenlenme yeri ve düzenlenme tarihi
  • Kayıtsız ve şartsız bir ödeme taahhüdü içermesi (örneğin; eğer mallar 01 Şubat 2014’e kadar yüklenirse ödenecektir vb. bir şart içermesi poliçeyi geçersiz kılar.)

Aval: Bir poliçenin borçlu tarafından vadesinde ödenmemesi riskine karşı bir güvence olmak üzere;  alacaklının bir bankanın ödeme teminatı vermesini istediği durumlarda bankanın poliçe üzerinden verdiği bu teminata aval denir.

Poliçe borçlu tarafından ödenmezse, poliçeye aval veren banka poliçe tutarını alacaklı tarafa ödeme yükümlülüğü altındadır.

Aval; poliçenin teminat olma niteliğini arttırır/güçlendirir.

Bankaların poliçeye aval vermeleri için poliçe borçlusunun kredili müşteri olması gereklidir.

Bono/Senet (Promissory Note): Bono; borçlu tarafından düzenlenen ve borçlunun borcunu vadesinde ödeyeceğini taahhüt eden belgedir.

Bononun geçerli olabilmesi için bazı şekil şartlarını eksiksiz olarak taşıması gerekir. Bu şartlar:

  • Bono/senet kelimesi (Promissory Note veya hangi dilde düzenlenmiş ise o dilde poliçe kelimesinin karşılığı)
  • Kayıtsız ve şartsız bir ödeme taahhüdü içermesi (örneğin; eğer mallar 01 Şubat 2014’e kadar yüklenirse ödenecektir vb. bir şart içermesi poliçeyi geçersiz kılar.)
  • Emrine ödeme yapılacak tarafın (lehtar) adı, soyadı veya ticari unvanı
  • Düzenlenme tarihi
  • Düzenlenme yeri

Ticari Belgeler
Proforma Fatura (Proforma Invoice): Kesin satış gerçekleşmeden önce satıcı tarafından teklif niteliğinde hazırlanan, malın tanımını, miktarını, birim fiyatını, toplam tutarını, ödeme şeklini vb. detayları gösteren ve alıcının teklifi kabul etmesiyle birlikte ticari faturanın düzenlenmesine esas teşkil eden faturalardır. Başka bir deyişle, proforma fatura üzerinde yer alan şartların alıcı tarafından kabul edilmesiyle birlikte, proforma fatura ticari faturaya dönüştürülür.

Proforma Fatura; alıcının verdiği siparişe satıcının verdiği teklif olarak da değerlendirilebilir. Eğer proforma fatura üzerinde yazılı olan birim fiyat, toplam tutar veya diğer şartlar belli bir süre için geçerliyse, bu süre proforma fatura üzerinde belirtilmelidir. Mali ve hukuki bir değeri yoktur.

Proforma Fatura içerik olarak  ticari faturaya benzer ancak üzerinde ‘’Proforma Fatura’’ ibaresi mutlaka olmalıdır.

Ticari Fatura (Commercial Invoice): Satıcı tarafından alıcı adına düzenlenen, malın tanımını, birim fiyatını, miktarını, toplam fiyatını gösteren ve dış ticaret işlemlerinde kullanılan en temel belgelerdendir. Ticari Fatura dış ticaret işlemlerinde düzenlenen diğer belgelere de esas teşkil etmesi açısından önemlidir. Yükleme belgeleri, sigorta belgeleri ve diğer belgeler üzerindeki bilgiler ticari fatura üzerindeki bilgilerle uyumlu bir şekilde hazırlanırlar.

Konsolosluk Onaylı Fatura (Legalized/Certified/Visaed Invoice): Bazı ülkelerin yerel mevzuatlarında; ithal edilecek malların faturalarının ihracatçının ülkesinde bulunan konsoloslukları veya büyükelçilikleri tarafından tasdik edilmesi gerekir. İhracatçının ülkesinde bulunan ithalatçı ülkenin konsolosluğuna onaylatılan ticari faturalara konsolosluk onaylı fatura denir.

Özellikle Ortadoğu ülkelerine yapılan ihracatta faturaların konsolosluk onaylı olması istenebilir ki temel amaç malın orijininin, ihracatın gerçekleştirildiği ülkenin orijini ile aynı olmasının tasdik edilmesidir.

Aşağıdaki ülkelere gerçekleştirilen ihracat işlemlerinde faturanın ilgili ülke konsolosluğuna onaylatılması gerekir.

  • Cezayir
  • Fas
  • İran
  • Mısır
  • Ürdün
  • Suriye
  • Tunus
  • Lübnan

Geçici Fatura (Provisional Invoice): Bazı malların fiyatının uluslararası piyasada değişkenlik göstermesi nedeniyle (petrol ürünleri vb.) ticari fatura malların yüklenmesi sırasında kesilemez, böyle durumlarda malın yüklenmesi sırasında kesilen faturaya Geçici Fatura (Provisional Invoice) denir. Malların varış yerine ulaşmasından sonra kesin fatura kesilir.

Navlun Faturası (Freight Invoice): Uluslararası ticarette bazı teslim şekillerinde navlun ihracatçı tarafından ödenir.  CIF, CIP, CFR ve CPT teslim şekilleri ile yapılan satışlarda; navlun tutarı fiyata dahil edilerek ticari fatura üzerinde  gösterilebileceği gibi, ayrı olarak da fatura edilebilir.  Navlun bedelinin ayrı olarak fatura edilmek istendiği durumlarda Navlun Faturası düzenlenir.

Koli Listesi (Packing List): Faturayı tamamlayıcı nitelikte olan ve ticari faturada yazılı olan bilgileri gerektiğinde daha da kapsamlı gösteren bir belgedir.  Malın, fatura ve yükleme belgelerinde yazılı olan miktarlarını detaylı olarak göstermek amacıyla düzenlenirler.  Malın ambalajı, her bir koli, kutu, çuval, balya ya da varil vb. içinde nelerin bulunduğunu ve yüklemeye konu her bir kolinin içerisindeki malın brüt ve net ağırlığı koli listesi üzerinde belirtilir. Koli listesi, nakliye firmaları açısından da önemli bir belgedir ki yüklemenin nasıl yapılması gerektiğine karar verilirken baz alınır. Gümrük müdürlüklerince mal kontrolü yapılırken örnekleme yöntemiyle yapılacak kontrollerde  ve kolilerin açılmadan içlerinde ne olduğunun tespit ve teyit edilmesi, malların sayımı sırasında önemli kolaylık sağlar. Malların hasara uğraması durumunda koli listesi sigorta şirketleri için de önemli bir belge niteliği kazanır.

Çeki Listesi (Weight List): Çeki listesi malların net-brüt ağırlıkları ile hacimlerinin dökümünün yapıldığı, hangi taşıta ne kadar mal yüklendiğini, her paketin (koli, balya, varil vb.) ne kadar ağırlık içerdiğini göstermek amacıyla düzenlenen belgelerdir.

Çeki listesi üzerinde yer alan bilgilerin diğer belgeler üzerinde verilen bilgiler ile uyumlu olması gerekir. Çeki listeleri, koli listesinde olduğu şekilde malların gümrük işlemleri sırasında gümrük müdürlüklerine kolaylık sağlar.  

Analiz Sertifikası (Analysis Certificate): Özellikle kimyasal maddeler vb. malların ticaretinde; söz konusu malın formülündeki bileşenlerin isimlerini ve oranlarını göstermek için düzenlenen belgelerdir. Bu belge, bileşenlerin oranlarının yanı sıra, malın niteliğine göre nem oranı, erime derecesi vb. bilgileri de içerebilir.

Gözetim Belgesi (Inspection Certificate): Mal üzerinde uluslararası gözetim şirketleri tarafından yapılan incelemeler sonucunda düzenlenen belgedir. Gözetimin amacı, uluslararası ticarete konu olan bir malın alıcıya tesliminin, satış sözleşmesinde öngörülen koşullara uygunluğunun tespit ettirilmesidir. Uygulamada genellikle aşağıdaki konularda gözetime ihtiyaç duyulur:

  • Yüklenen malın miktarı
  • Malların teslim zamanı
  • Malların kalitesi
  • Paketleme, ambalajlama, etiketleme
  • Taşıma şekli
  • Kimyasal ürünlerde bileşenler

Gözetim Belgeleri’nin hem ihracatçı hem de ithalatçı açısından bazı avantajları vardır.

İhracatçı için; ithalatçının malların kalitesi ile ilgili olarak ortaya atabileceği haksız şikayetlere karşı uluslararası bir güvence sağlar ve herhangi bir anlaşmazlık durumunda hukuki yollara başvurulduğunda haklılığın ispatı açısından delil olarak kullanabileceği sağlam ve geçerli bir belge niteliği taşır.

İthalatçı Gözetim Belgesi sayesinde; sözleşme şartlarında istenen malın aynı kalite, miktar ve koşullarda yüklendiğinden emin olur.

Dolaşım Belgeleri
Uluslararası ticarette genellikle serbest ticaret anlaşması imzalayan ya da bir birliğe üye ülkeler arasında karşılıklı imzalanan anlaşmalardan dolayı dış ticaret işlemlerinde bu ülkeler arasında yapılan ticarete özel bazı belgeler düzenlenir. Genel olarak Dolaşım Belgeleri diye isimlendirilen bu belgelerin düzenlenme amacı; ticarete konu malın hangi ülkeden geldiğinin ve hangi gümrük tarifesinin uygulanacağının rahatlıkla saptanabilmesidir.

Türkiye’nin de Avrupa Birliği, EFTA gibi ülkeler ve birlikler ile imzaladığı ikili anlaşmalar ve Serbest Ticaret Anlaşmaları gereğince; ilgili ülkelerle gerçekleştirdiği ithalat ve ihracat işlemlerinde, tercihli ticaret rejiminden yararlanmak için düzenlenen dolaşım belgeleri vardır.

Dolaşım Belgeleri; Türkiye veya Avrupa Birliği’ne üye ülkeler menşeli veya bu ülkelerde serbest dolaşım halinde bulunan üçüncü ülke menşeli mallar için düzenlenir.

A.TR Dolaşım Belgesi: Türkiye veya Avrupa Birliği’nde, serbest dolaşımda bulunan eşyanın Türkiye-Avrupa Birliği gümrük birliği çerçevesinde tercihli rejimden yararlanabilmesini sağlamak üzere, ihracatçı ülke yetkili kuruluşlarınca düzenlenip gümrük idaresince vize edilen belgedir.

“Serbest Dolaşımdaki Eşya”, tümüyle Türkiye ve Avrupa Birliği’ne üye ülkelerde elde edilmiş olan ya da tamamı veya bir kısmı üçüncü ülkeler menşeli olup Türkiye ya da Avrupa Birliği’ne üye ülkelerde ithal işlemleri tamamlanmış, gümrük vergisi, eş etkili vergi ve resimleri tahsil edilmiş, bu vergi ve resimleri tam veya kısmi bir iadeden yararlanmamış eşyadır.

"A.TR Dolaşım Belgesi; Türkiye’den Avrupa Birliği’ne üye ülkelere ihraç edilen ya da Avrupa Birliği’ne üye ülkelerden Türkiye’ye doğrudan ithal edilen mallar için düzenlenir. Coğrafi konum nedeniyle üçüncü ülkelerden geçmek ya da bu ülkelerden başka bir araca aktarılmak zorunda kalan mallar tek bir taşıma belgesi kapsamında taşınıyorsa; bu mallar da Avrupa Birliği’ne üye ülkeler ile Türkiye arasında doğrudan ticareti gerçekleştirilen mal olarak kabul edilir.

A.TR Dolaşım Belgesi, ihracatçı ülkenin gümrük müdürlükleri tarafından onaylandığı tarihten itibaren 4 ay içerisinde ithalatçı ülke gümrüğüne ibraz edilmelidir. Ancak ticarete konu malın bahsedilen süre içerisinde ithalatçı ülke gümrüğüne ulaşması durumunda A.TR Dolaşım belgesi ilgili gümrük tarafından kabul edilebilir. Aksi durumlarda gümrük indiriminden yararlanılamaz.

Dolaşım belgeleri Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği tarafından basılır ve talebe göre Esnaf ve Sanatkar Odalar Birliği’ne gönderilir. İhracatçılar tarafından doldurulan A.TR Dolaşım Belgeleri, Odalar tarafından A.TR Dolaşım Belgelerinin, “Türkiye ile Avrupa Topluluğu Arasında Oluşturulan Gümrük Birliği’nin Uygulanmasına İlişkin Esaslar Hakkındaki Karar’ın ilgili maddelerinde öngörülen kurallara uygun olarak ve belgelerde kayıtlı eşyanın serbest dolaşımda bulunduğuna dair tevsik edici gerekli bilgi ve belgeler incelendikten sonra onaylanır. Odalar, sadece kendileri tarafından satışı yapılan belgeleri onaylamaya yetkilidirler. Yetkilendirilmiş Gümrük Müşavirleri de belge onaylamaya yetkilidirler. İlgili A.TR çıkış gümrük müdürlüğünde de ilgili Gümrük yetkilileri tarafından vize edilir.

EUR.1 Dolaşım Belgesi: Türkiye’nin;

  • Serbest Ticaret Anlaşması imzaladığı ülkelere yönelik ticaret işlemlerinde,
  • Avrupa Birliği'ne üye ülkelere Tarım Ürünleri Listesi kapsamına dahil ürünlerin ticaretinde,
  • Avrupa Birliği’ne üye ülkelere Avrupa Kömür Çelik Topluluğu Ürün Listesi kapsamında dahil ürünlerin ticaretinde

tercihli rejimden yararlanılabilmesi için, menşe statüsünü belgelemek üzere düzenlenen dolaşım belgesidir.

Ancak Serbest Ticaret Anlaşmaları’nda, anlaşmayı imzalayan ülkelerin korumak istedikleri sektörleri anlaşma kapsamı dışında tutabildikleri göz ardı edilmemelidir. Bu kapsamda bulunan mallar için söz konusu ülkeler ile gerçekleştirilen ticarette, EUR.1 Dolaşım Belgesi değil, Menşe Şahadetnamesi düzenlenir.

EUR.MED Dolaşım Belgesi: EUR-MED Dolaşım Sertifikası; PAAMK (Pan Avrupa Akdeniz Kümülasyonu)'a taraf ülkelerle yapılan ticarette kullanılan ve ihracatçı ülke yetkili kuruluşlarınca düzenlenip gümrük idarelerince vize edilen ve malın menşeini belirleyen belgelerdir.

PAAMK sistemi; Türkiye, Avrupa Birliği (AB), EFTA ülkeleri (İsviçre, Lihtenştayn, İzlanda ve Norveç), Cezayir, Fas, Filistin, İsrail, Lübnan, Mısır, Tunus, Ürdün ve Faroe Adaları’nın dahil olduğu çapraz menşe kümülasyonu esasına dayalı serbest ticaret alanı sistemidir. Bu kapsamda Türkiye; serbest ticaret anlaşması ağını tamamladığı AB, EFTA ülkeleri, Fas, İsrail, Mısır, Tunus ve Ürdün ile tercihli ticarette çapraz menşe kümülasyonu uygulayabilmektedir.

Menşe Şahadetnamesi: Bir malın üretildiği ülkeyi göstermek amacıyla düzenlenen belgelerdir. Bu belgenin fonksiyonu ve düzenlenme amacı malların alıcının ülkesine girişi sırasında ilgili gümrük tarafından malların üretildiği ülkenin belirlenmesi ve gümrük vergilerinde indirim veya muafiyet uygulanmasını sağlamaktır. Diğer taraftan ülkelerin yerel mevzuatların bir malın belli ülkelerden ithali serbest iken aynı malın bazı ülkelerden ithali yasak olabilir. Bu belgenin bir diğer fonksiyonu söz konusu malın ithali yasaklı bir ülkeden gelip gelmediğinin belirlenmesidir.

Menşe Şahadetnamesi, ihracatçı tarafından düzenlenir ve ihracatçının bağlı olduğu Ticaret Odası tarafınca da onaylanır. Bazı durumlarda, ithalatçının bulunduğu ülke mevzuatı gereğince; ithalatın gerçekleştirileceği ülkenin, ihracatçının ülkesinde bulunan elçilik veya konsolosluğu tarafından onaylanması gerekebilir.

Form A (Özel Menşe Şahadetnamesi): Form A Belgesi Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi çerçevesinde tercihli rejimden faydalanması talep edilen eşyanın GTS ülkesi menşeli olduğunun ispatı için kullanılan bir belgedir. Yani eşyanın tercihli menşe statüsünü gösterir.

Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi; gelişmekte olan ülkelerin sanayi malları ihracatlarını arttırabilmek amacıyla, gelişmiş ülkelerin bu ülkelerden yaptıkları ithalatta belirli bir taviz marjı tanımalarını öngören bir sistemdir. Böylece, gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkelerden ithal ettikleri sanayi malları üzerindeki vergilerini karşılıklılık esası dışında tek taraflı olarak sıfırlayacak veya indireceklerdir.

Taşıma Belgeleri
Dış ticaretin en önemli aşamalarından birisi, ticarete konu olan malın üreticiden alıcıya sevk edilmesidir ve bu nedenle taşımacılık dış ticaretin en önemli unsurlarındandır.

Taşıma Şeklinin belirlenmesinde; ticarete taraf olan ülkelerin coğrafi konumu, aralarındaki mesafe, malın cinsi, zaman, güvenlik ve maliyet önemli rol oynar ve Taşıma Belgeleri de taşıma şekline (denizyolu, karayolu, havayolu, demiryolu, posta) bağlı olarak farklılık gösterirler.

Taşıma Belgeleri; malların yüklendiği veya yüklenmek üzere teslim alındığını gösteren ve nakliye firması tarafından düzenlenen belgelerdir ancak taşıma şekli ve o taşıma şekline özel taşıma belgesi için nakliye firmasının kullandığı standart format ne olursa olsun, UCP 600 çerçevesinde her bir taşıma belgesinde bulunması gereken bilgiler ve özellikler kurallara bağlanmıştır.

Deniz Konşimentosu (Bill of Lading): 19. yüzyılın ortalarından bu yana günümüzdeki modern haliyle kullanılan en önemli taşıma belgelerinden birisi, deniz yoluyla yapılan taşımalarda düzenlenen deniz konşimentosudur.

Konşimentolar; taşımacı, taşımacı adına ismi belirtilen bir acente tarafından veya kaptan veya kaptan adına ismi belirtilen bir acente tarafından imzalanır.

Konşimentoların en önemli özelliği; malın mülkiyetini gösteren bir evrak olmasıdır ve ciro yoluyla malın mülkiyeti el değiştirir.

Yükleme türüne göre iki çeşit konşimento vardır:

  • Malların taşımacı tarafından gemiye yüklenmek üzere teslim alındığını gösteren Tesellüm Konşimentosu (Received Bill of Lading)
  • Mallar gemiye yüklendikten sonra düzenlenen Yükleme Konşimentosu (Shipped Bill of Lading)

Konşimentolar nama veya emre düzenlenebilirler.

Nama (consigned to ….) düzenlenen konşimentolar genellikle alıcının ismine düzenlenirler ve malların mülkiyeti ciro ile değil temlikname yoluyla devredilebilir. Dış ticaret işlemlerinde yaygın bir kullanımı yoktur.

Emre (to the order of…) düzenlenen konşimentolar da ise malların mülkiyeti ciro yoluyla devredilir ve kimin emrine düzenlenmişse onun tarafından cirolanması gerekir. Eğer konşimento emrine düzenlenen tarafı belirtmeden sadece emre (to order) düzenlenmiş ise, yükleten emrine düzenlenmiş sayılırlar ve yükleten tarafında ciro edilmeleri gerekir.

Hava Konşimentosu (Airwaybill): Havayolu taşımalarında düzenlenen yükleme belgesidir. Havayolu şirketleri tarafından düzenlenir ve malların taşınmak üzere teslim alındığını gösterir. Malın mülkiyetini göstermez ve kıymetli evrak değildir. Dolayısıyla ciro edilerek malların el değiştirilmesi mümkün değildir ve emre değil nama düzenlenirler.

Hava konşimentoları; taşımacı tarafından veya taşımacı adına ismi belirtilen bir acente tarafından genellikle 3 orijinal 9 kopya olmak üzere 12 nüsha düzenlenir. İlk orijinali havayolu şirketinde kalır, ikinci orijinali malla beraber alıcıya gönderilir, üçüncü orijinali ise yükletene verilir.

Karayolu Taşıma Belgesi (CMR Road Waybill): Karayolu taşımacılığında kullanılan CMR; uluslararası ‘’Karayoluyla Uluslararası Eşya Taşıma Sözleşmesine İlişkin Anlaşma’’ (Convention Relative au Contral de Transport International de Marchandises par Route/C.M.R) hükümlerini kabul eden ülkelerde kullanılan bir taşıma belgesidir. Taşımanın CMR hükümleri çerçevesinde yapıldığını belgeler ve nakliye firması tarafından alıcının adına düzenlenir. Malların taşıma firması tarafından istenilen yere taşınmak üzere teslim alındığını gösterir. Kıymetli bir evrak değildir ve malların mülkiyetini göstermez.

Malları yükleten taraf; taşıyıcıdan taşımayı durdurmasını, teslimin yapılacağı yeri değiştirmesini veya CMR belgesinde gösterilen alıcıdan başkasına teslim etmesini istemek hakkına sahiptir.

Demiryolu Taşıma Belgesi (Hamule Senedi/Railway Bill):Demiryolu taşımacılığında kullanılan bu belge; malların demiryolu şirketince taşınmak üzere teslim alındığını gösterir. Kıymetli bir evrak değildir ve malların mülkiyetini göstermez. Demiryolu şirketi tarafından, malların bir vagonu doldurması durumunda düzenlenir. Demiryolu taşımacılığına ilişkin kurallar; Türkiye’nin de dahil olduğu ve kısa adı "CIM" olan "Uluslararası Demiryolu Taşımacılığı Anlaşması" ile düzenlenmiştir.

FIATA  Taşıma Belgeleri: Kısa ismi FIATA olan Uluslararası Taşıma Acenteleri Birlikleri Federasyonu’na (International Federation of Freight Forwarders Associations) üye olan taşıma şirketleri tarafından düzenlenen taşıma belgeleridir.

FIATA Taşıma Belgeleri makbuz niteliğindedir ve malların taşınmak üzere teslim alındığını gösterirler. Mallar varış yerine ulaştığında, nakliye acentesinin (freight forwarder) varış yerindeki şubesi veya muhabiri tarafından taşıma belgesi üzerinde ismi yazılı olan alıcıya teslim edilir. Uygulamada taşıma acenteleri farklı yükleyicilerden aynı yöne giden malları toplarlar ve kendi seçtikleri taşıma şirketlerine teslim ederek bu taşıma şirketlerinin araçlarına yüklerler.

Kullanım amaçlarına göre FIATA belgelerini aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz:

FIATA FCR (Forwarding Agents Certificate of Receipt/Taşımacının Teslim Alındı Belgesi): FIATA FCR belgeleri malların ithalatçının emrine tutulmak üzere teslim alındığını gösterir ve ithalatçının ismine düzenlenirler. Malların ciro ile devri söz konusu değildir.

FIATA FCT (Forwarding Agents Certificate of Transport/Nakliyeci Taşıma Belgesi): FIATA FCT belgeleri emre düzenlenirler ancak kıymetli evrak özelliği taşımazlar. Varış yerinde orijinal nüshasını ibraz eden alıcıya nakliye firması tarafından mallar teslim edilir.

Nakliyeci Makbuzu (FCR/Forwarder's Receipt): Genellikle karayoluyla yapılan taşımacılıkta kullanılır. Bazı durumlarda malların taşınması için doğrudan nakliye firması ile değil de aracı nakliye komisyoncusu ile irtibata geçilebilir. Bu gibi durumlarda komisyoncu firma taşıma firması ile kendi adına bir sözleşme imzalar ve taşıtan tarafa da malları teslim aldıklarına dair nakliyeci makbuzu düzenlerler. Kıymetli evrak değildir ve malların ciro yoluyla devri söz konusu değildir.

Paket Postası Makbuzu (Post Receipt): Malların alıcıya kurye ya da posta ile gönderilmesi durumunda kurye şirketinden veya Posta İdaresi’nden alınan makbuzdur. Posta alındısı veya postalama sertifikası malların taşınmak üzere alındığını kanıtlar. Kıymetli evrak değildir ve malların ciro yoluyla devri söz konusu değildir.

Diğer Belgeler
Sigorta Poliçesi (Insurance Policy): Dış ticarette karşılaşılabilecek en önemli risklerden birisi malların satıcıdan alıcıya ulaşması sırasında hasara uğraması ve bu nedenle karşı karşıya kalınabilecek maddi zararlardır. Böyle bir durumla karşı karşıya kalındığında ilk sorulacak soru elbette malların sigortalı olup olmadığıdır. Dış ticarette sigorta yükümlülüğünün hangi tarafa ait olduğu, teslim şekline de bağlı olarak taraflar arasında sözleşme şartlarında belirlenir. Sigortayı üstlenen taraf, sigorta şirketine sigorta işlemini yaptırarak sigorta primini öder. Bir hasar durumunda da sigorta şirketi sigorta kapsamı içerisinde hasarı karşılamak üzere tazminat öder.

Sigorta Poliçesi; sigorta firması tarafından düzenlenen ve sigorta poliçesi üzerinde belirtilen yükleme yerinden varış yerine kadar malların uğrayabilecekleri hasarlara karşı sigorta edildiklerini gösteren belgedir. Sigorta poliçeleri nama veya emre düzenlenebilir ve ciro yoluyla devredilebilir.

Helal Belgesi (Halal Certificate): İslam ülkelerine yapılan hayvansal ürün ihracatında, bu ürünlerin İslami kurallara göre kesildiğini göstermek amacıyla düzenlenen belgelerdir. TSE ve Gıda ve İhtiyaç Maddeleri Denetleme ve Sertifikalandırma Araştırmaları Derneği (GİMDES) tarafından düzenlenir. Bu belge olmadan söz konusu malların İslam ülkesi gümrüğünden giriş yapması mümkün değildir.

Bitki Sağlık Sertifikası (Phytosanitary Certificate): İşleme tabi tutulmamış bitki veya bitkisel ürünlerin ticaretinde; hem giriş hem çıkış gümrüklerinde söz konusu bitkisel ürünlerin (temel tarım ürünleri) hastalık veya zararlı haşarat taşımadıklarının kanıtlanması için düzenlenen belgedir. Fiziksel işlemlere tabi tutulmuş bitkisel ürünlerin ticaretinde Bitki Sağlık Sertifikası aranmaz. İhracatçı firma tarafından Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarım İl Müdürlüğü Bitki Koruma Şube Müdürlüğü’ne başvurularak temin edilir. İhraç konusu malın numunesi, yükleme yerinde kontrolör tarafından analiz edilir ve analiz sonuçlarının olumlu çıkması durumunda kontrolör Bitki Sağlık Sertifikası’nı düzenler ve imzalar. Belgenin süresi yaş sebze ve meyve için 10 gündür.

Sağlık Sertifikası (Health Certificate): Bitkisel ürünlerin ticaretinde; bazı ülkelerin mevzuatı gereğince ürünün işleme tabi tutulup tutulmadığına bakılmaksızın Sağlık Sertifikası talep edilebilir. Böyle bir durumda, ihracatçı firma Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’na başvurarak  sağlık sertifikası düzenlenmesi talep eder. Yapılan denetim esnasında muayene ve analiz etmek üzere gerektiğinde numune alınarak denetim raporu ve analiz sonuçlarının değerlendirilmesinde alıcı ülke talebi ve/veya Türk Gıda Kodeksi esas alınır. Tesisleri 3 ayda bir denetlenen ve ürünleri analiz edilen firmaların sertifika taleplerinde ürünleri kontrol edilmeksizin Sağlık Sertifikası düzenlenebilir. Tesisleri 3 ayda bir kontrol edilmeyen ihracatçıların yapacağı ihracatlar ise tesadüfi seçilen partilerin tesadüfi örnekleme metoduyla kontrol edilmesi suretiyle sertifikalandırılır.

Koşer Sertifikası (Kosher Certificate): Özellikle gıda ürünlerinin ticaretinde, ürünlerin Musevi kurallarına uygun olarak hazırlandığını gösteren ve İsrail başta olmak üzere Musevi dini mensuplarının yoğun olarak yaşadıkları ülkelere  ihraç edilecek gıda ürünlerinde aranan belgedir. Türkiye Hahambaşılığı tarafından düzenlenir. Gıda ürünleri dışında çok yaygın olmamakla beraber bazı temizlik ve hijyen ürünlerinin, tekstil ürünlerinin  ve elektrikli ev aletlerinin ihracatında da bu belgenin arandığı durumlar olabilir.

Radyasyon Analiz Belgesi (Radiation Certificate): Özellikle tarım ürünlerinin ticaretinde, ithalatçı ülkenin mevzuatı gereğince, ticarete konu malların hiç radyasyon içermediğini veya kabul edilebilir oranda radyasyon içerdiğini ispatlayan bir belge istenebilir. Ülkemizde ihracatçı firmalar Türkiye Atom Enerjisi Kurumu'nun başvurarak söz konusu belgeyi alabilirler. Genellikle alıcı firma satın alacağı üründe, belirli ağırlıktaki miktarın içerdiği radyasyon derecesini bildirir, ihracatçı firmalar bu belge ile ürününün içerdiği radyasyon oranını kanıtlamış olur. 

 
 
yukarı çık